دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

429

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

سبك‌شناختى قرن نهم / پانزدهم است كه در مقاطع بعدى از اهميتى خاص برخوردار شده است . واعظ كاشفى در قلمرو تفسير قرآن ، يك تفسير فارسى از قرآن با عنوان مواهب عليّه در سال 899 / 4 - 1493 براى مير عليشير نوايى تهيه كرد و در تباين با جستار ديگرش راجع به تأليف تفسيرى از قرآن يعنى جواهر الاسرار ، اثرى مختصر و ملخص پديد آورد كه جواهر التفسير ناميده مىشود . طرح اين اقدام او وسيعتر و جاه‌طلبانه‌تر از مواهب او بود . واعظ كاشفى در حوزه و حيطهء ديگر ، البته نه در نويسندگى مسائل و آثار اخلاقى ، بلكه دست‌كم در قلمرو طبقات و نهادهاى اجتماعى مىتواند در رأس قرار گيرد بخصوص با اثرى چون فتوت‌نامه سلطانى ؛ اثرى ارزشمند براى مطالعه و بررسى تاريخ اجتماعى ايران ، چون شيوه و اسلوب تربيتى ، اعتقادات و اصول حاكم بر گروههاى گوناگون فتيان ( جوانمردان ) را مورد ارزيابى قرار مىدهد . واعظ كاشفى در قلمرو هيأت و نجوم رساله اختيارات و سبعه كاشفه را نوشت . لبّ لباب مثنوى او تلخيصى از مثنوى جلال الدين رومى است كه در اثر ديگر خود به نام لب‌ّلب آن را نيز تلخيص كرد . در كنار اين آثار ، نام رسالات و يادداشتهاى منثور متعدد ديگر با نام اين واعظ وقّاد و فرهيخته گره خورده است . پسر او فخر الدين واعظ ( متوفى 939 / 3 - 1532 ) نيز يكى از نويسندگان اواخر دوره تيمور و اوايل صفوى است . معروفترين تأليف او رشحات عين الحيات نام دارد كه به كرامات ، تعاليم و سلوك خواجه عبيد الله رهبر بزرگ طريقت صوفيانه نقشبندى دوره تيمورى و پيروان او پرداخته است . فخر الدين افزون بر اين ، مجموعه‌اى جذاب و متشكل از حكايات درباره طبقات مختلف جامعه يعنى حاكمان ، وزيران ، ديوانيان ، صوفيان و غيره نگاشت . در اينجا بايد يادى هم از جلال الدين محمد اسعد صديقى دوانى ( متولد 830 / 7 - 1426 ، متوفى 908 / 3 - 1502 ) نويسنده اخلاق جلالى - اثرى در علم اخلاق - كرد كه نام صحيح آن لوامع الاشراق فى مكارم الاخلاق است . اين اثر نيز نظير اخلاق محسنى واعظ كاشفى از سنت آثارى راجع به علم اخلاق منشأ گرفت كه اخلاق ناصرى خواجه نصير الدين طوسى مبدع آن بود . آثار منثور دوره تيمورى را نمىتوان بدون اشاره به بعضى از آثار فرقه حروفيه به پايان برد ؛ فرقه‌اى كه در زمان تيمور توسط شخصى به نام فضل الله استرآبادى بنيان گذاشته شد . مهمترين اثر اين فرقه كه كاتب آن در آن از اسلوب و سبك ادبى خاص همراه با رمزها و اشارات ويژه اين فرقه بهره گرفت . كتاب جاودان‌نامه خود فضل الله است . ساير متون حروفى عبارت است از : آدم‌نامه ، عرش‌نامه ، هدايت‌نامه ، استوارنامه ، كرسىنامه و محبت‌نامه ؛ و براى رموز جاودان‌نامه هم يك اثر كليدى به نام مفتاح الحيات موجود است .